Mabadiliko ya Kiimani na Uasi: Uchambuzi wa Kisosholojia na Kisaikolojia Kuhusu Kwa Nini Wengi Wanaopinga Dini Wana Asili ya Kikristo

Utangulizi: Kuelewa Mgogoro wa Kiimani katika Zama za Kisasa.

Katika miongo ya hivi karibuni, kumekuwa na ongezeko kubwa la vuguvugu la watu wanaopinga dini waziwazi (anti-theists) na wale wasioamini uwepo wa Mungu (atheists), hasa katika nchi za Magharibi na maeneo mengine duniani. Jambo linalovutia na kuibua udadisi mkubwa wa kitaaluma ni ukweli kwamba, idadi kubwa ya watu hawa wanaokosoa na kupinga dini kwa nguvu zote, hapo awali walikuwa ni waumini watiifu wa dini ya Kikristo. Kwa mtazamo wa kijuujuu, hili linaweza kuonekana kama suala la bahati nasibu, lakini tafiti za kisosholojia, kisaikolojia, na theolojia zinaonyesha kuwa kuna misingi na michakato thabiti inayochangia hali hii. Makala hii inachambua kwa kina na kitaalamu sababu za kimuundo, kisaikolojia, na kifalsafa zinazoeleza kwa nini wakosoaji wakubwa wa dini mara nyingi hutokea katika Asili wa Kikristo.

1. Takwimu na Utawala wa Kitamaduni (Demographics and Cultural Dominance)

Sababu ya kwanza na ya msingi zaidi ni ya kitakwimu na kijografia. Katika maeneo ambayo vuguvugu la kupinga dini lina nguvu na sauti kubwa kama vile Ulaya, Amerika ya Kaskazini, na sehemu za Afrika na Amerika ya Kusini Ukristo umekuwa ndiyo dini tawala kwa karne nyingi. Kwa mantiki hii, mtu yeyote anayepitia mchakato wa kuacha dini katika jamii hizi, kwa asilimia kubwa atakuwa anaacha Ukristo. Hakuna jinsi mtu anaweza kuasi dini ambayo hakuwahi kuijua au kuishi ndani yake. Hivyo, wingi wa “wakristo wa zamani” miongoni mwa wanaopinga dini ni taswira ya moja kwa moja ya takwimu za waliokuwa wengi katika jamii husika.

2. Mkanganyiko wa Kiakili na Usomaji wa Kijadi (Cognitive Dissonance and Literalism)

Ndani ya madhehebu mengi ya Kikristo, hasa yale yenye msimamo mkali (fundamentalists) na ya kiinjili (evangelicals), kuna msisitizo mkubwa wa kusoma na kutafsiri Maandiko Matakatifu neno kwa neno (biblical literalism). Waumini hufundishwa kwamba Biblia haina kosa lolote la kihistoria au kisayansi. Mfumo huu unapokutana na elimu ya kisasa kama vile nadharia ya mageuzi (evolution), sayansi ya anga, au historia ya kale hutengeneza “mkanganyiko wa kiakili” (cognitive dissonance) mkubwa sana.

Muumi anapogundua kuwa baadhi ya mafundisho aliyofundishwa hayaendani na uhalisia wa kisayansi, imani nzima huanza kuporomoka. Tofauti na dini au falsafa nyingine ambazo zinaruhusu tafsiri za kifumbo (allegorical), msimamo mkali wa Kikristo mara nyingi humweka muumini katika njia panda ya kuchagua “yote au hakuna” (all or nothing). Anapoamua kuacha “yote,” anaacha kwa kishindo na hugeuka kuwa mkosoaji mkuu wa mfumo uliomfanya aamini kile anachokiona sasa kama uongo.

3. Kiwewe cha ‘Kusalitiwa’ na Mchakato wa Ujenzi Hasi (The Trauma of Betrayal and Deconstruction)

Wengi wa wale wanaopinga dini kwa nguvu hawaishii tu kuwa watu wasio na dini (irreligious) bali wanageuka kuwa wanaharakati dhidi ya dini (anti-religion activists). Kisaikolojia, hii inatokana na hisia za kusalitiwa. Watu hawa huhisi kwamba walidanganywa na viongozi wao wa kiroho kuhusu masuala ya sayansi, jinsia, au asili ya ulimwengu.

Hisia hii ya “kuibiwa muda wao, fedha zao, na maisha yao” huzalisha hasira. Kisaikolojia, mtu anayetoka kwenye uhusiano wenye udhibiti mkubwa (high control environment), hutumia nguvu kubwa kupinga mfumo huo ili kujenga mipaka (boundaries) na kujirudishia uhuru wake wa kifikra. Hii ndiyo maana wasomi wengi huwataja baadhi ya wapinzani hawa kama “Wainjilisti wa Kiateisti” (Evangelical Atheists), kwa sababu wanatumia bidii ileile waliyokuwa nayo kanisani, lakini sasa katika kupinga dini.

4. Falsafa na Changamoto ya Uwepo wa Uovu (The Problem of Evil and Theodicy)

Kifalsafa, Ukristo umejengwa katika msingi wa Mungu ambaye ana sifa kuu tatu: Ana upendo wote (Omnibenevolent), anajua yote (Omniscient), na ana uwezo wote (Omnipotent). Kwa wasomi wengi, sifa hizi zinapokutanishwa na uhalisia wa uovu na mateso makubwa duniani (kama vile magonjwa, majanga ya asili, na ukatili), inazalisha kile kinachoitwa katika falsafa kama “The Problem of Evil” (Changamoto ya Uovu).

Wengi wanaoiacha dini ya Kikristo hudai kwamba majibu yanayotolewa na theolojia ya Kikristo (Theodicy) kuhusu kwa nini Mungu mwema anaruhusu mateso, hayatoshi na hayana mashiko ya kimantiki. Kushindwa kwa theolojia kutoa majibu yanayotosheleza udadisi wa kina wa kiakili ni miongoni mwa vichocheo vikubwa vinavyowasukuma wasomi wenye Asili wa Kikristo kukataa kabisa wazo la uwepo wa Mungu au umuhimu wa dini.

5. Athari za Bembea (The Pendulum Effect) na Maadili Makali

Sababu nyingine ya kisosholojia ni “Athari ya Bembea.” Baadhi ya mifumo ya Kikristo inahusisha udhibiti mkubwa wa maisha binafsi ya mtu kuanzia mavazi, vyakula, mahusiano ya kimapenzi, hadi aina ya sanaa au muziki anayopaswa kusikiliza. Mtu anapofanikiwa kujinasua kutoka katika mfumo unaodai kiasi kikubwa cha utiifu na kujikana (high-demand religion), kisaikolojia bembea hiyo hurudi upande wa pili kwa kasi ileile.Mtu huyo hawi mfuasi vuguvugu; anakuwa mpinzani mwenye msimamo mkali. Kukosoa dini inakuwa ni njia yake ya kuponya majeraha ya kisaikolojia (religious trauma syndrome) aliyoyapata alipokuwa ndani ya mfumo huo wa kiimani.

Kwa Nini Uislamu Ndiyo Dini Ngumu Zaidi Kupinduliwa na Upagani?

Katika kujadili wimbi la ukanamungu (atheism) na upinzani dhidi ya dini (anti theism) ambalo mara nyingi huathiri jamii zenye Asili wa Kikristo, wasomi wa theolojia na sosholojia huchunguza kwa nini Uislamu unaonyesha usugu na uthabiti mkubwa dhidi ya mawimbi haya. Tofauti na mifumo mingine ya kiimani ambayo hukumbana na anguko la kisaikolojia na kifalsafa pindi inapokosolewa kisayansi au kimantiki, Uislamu unatoa mfumo mbadala wa kifikra (epistemological framework) ambao unajibu changamoto hizo na kufanya iwe vigumu sana kupinduliwa na upagani au uasi-dini. Uimara huu unatokana na misingi yake ya kiitikadi, kifalsafa, na kimuundo.

Dhana ya Tawhid na Kuepuka Utata wa Mantiki

Uislamu umejengwa katika msingi mkuu wa Tawhid, yaani kumpwekesha Mungu kwa kiwango cha juu kabisa cha kifalsafa na kiroho. Tofauti na theolojia zinazompa Mungu sifa za kibinadamu (anthropomorphism) au kugawanya uungu katika nafsi nyingi mambo ambayo mara nyingi huleta “mkanganyiko wa kiakili” (cognitive dissonance) Tawhid inaeleza kuwa Mungu yuko nje kabisa ya uwezo wa kulinganishwa na viumbe vyake (Laysa kamithlihi shay’un). Dhana hii thabiti inaondoa mianya ya kifalsafa ambayo wapagani au wakanamungu huitumia kukosoa “Mungu wa kimwili” au miungu yenye udhaifu na mipaka. Kwa kuwa Uislamu haumpi Mungu sifa zinazogongana na mantiki safi, unakuwa ni mfumo mgumu sana kuvunjwa kwa hoja nyepesi za kimaada (materialistic critiques) ambazo hupindua kwa urahisi imani za kipagani.

Utatuzi wa Falsafa ya Uovu na Mateso (Theodisi ya Kiislamu)

Changamoto ya uovu (The Problem of Evil), ambayo huwasukuma wengi kuacha dini wakishindwa kuelewa kwa nini Mungu mwema anaruhusu mateso, inapata majibu yenye mashiko ndani ya theolojia ya Kiislamu. Uislamu haufundishi kuwa dunia ni paradiso au mahali pa ukamilifu wa kudumu. Badala yake, dunia inaelezwa wazi kuwa ni uwanja wa mtihani (Ibtila). Mateso, majanga, na changamoto si uthibitisho wa kutokuwepo kwa Mungu, bali ni sehemu ya muundo mkuu wa maisha uliokusudiwa kupima subira, imani, na matendo ya mwanadamu. Zaidi ya hayo, majina na sifa za Mwenyezi Mungu katika Uislamu zinaweka mizani kamilifu kati ya Rehema (Ar-Rahman) na Haki pamoja na Hekima (Al-Hakeem). Hii inampa muumini jibu la kisaikolojia na kifalsafa linalomkinga dhidi ya kiwewe cha kiimani anapokumbana na magumu, na kumzuia asikimbilie uasi dini.

Mwingiliano wa Akili (Aqli) na Ufunuo (Naqli)

Sababu nyingine inayoifanya dini ya Kiislamu kuwa suluhisho dhidi ya uasi dini ni namna inavyoichukulia sayansi na akili. Katika historia ya nchi za Magharibi, kulikuwa na mgongano mkubwa kati ya taasisi za kidini na wanasayansi. Kinyume chake, Qur’an inamhimiza mwanadamu mara kwa mara kufikiri (Tafakkur), kutumia akili (Ta’aqqul), na kuchunguza ulimwengu na asili (Ayat) kama njia ya kumtambua Mungu. Katika mtazamo wa Kiislamu, hakuna mgongano wa kiasili kati ya neno la Mungu (Ufunuo) na kazi ya Mungu (Sayansi/Maumbile). Muumini anapogundua kanuni mpya za kisayansi, haoni kama ni tishio kwa imani yake, bali ni uthibitisho wa hekima ya Muumba. Ulinganifu huu unazuia kile “kiwewe cha kusalitiwa” kinachowapata wale wanaogundua elimu ya kisasa inapingana na tafsiri ya maandiko yao, jambo ambalo huwapelekea kupinga dini.

Uislamu Kama Mfumo Kamili na Uhifadhi wa Maandiko

Wimbi la kuacha dini mara nyingi huchagizwa na uhakiki wa kihistoria (historical criticism) ambao hutilia shaka uasili na uhifadhi wa maandiko. Tofauti na vitabu vingine ambavyo vimepitia michakato mingi ya tafsiri, marekebisho, na mabadiliko kwa karne nyingi, Qur’an imehifadhiwa katika lugha yake ya asili tangu iliposhushwa. Uhifadhi huu unawapa waumini ujasiri wa kitaaluma na kiroho usiotikisika kirahisi na nadharia za wakosoaji.Aidha, Uislamu si dini ya ibada za faraghani pekee; ni Deen, mfumo kamili unaoongoza sheria, uchumi, maadili, na mahusiano ya kijamii. Muundo huu mpana unaiunganisha jamii kwa karibu (social cohesion), ukitoa kinga thabiti ya kisaikolojia na kijamii. Muunganiko huu hufanya iwe vigumu sana kwa itikadi za kipagani au ukanamungu kupenya na kubomoa msingi wa muumini mmoja mmoja, kwani kumtikisa muumini kunahitaji kupambana na mfumo mzima wa kimaisha, kijamii, na kisheria ambao ni imara na unaojitosheleza kifikra. Hivyo, uasi-dini na upagani hukosa nafasi ya kushamiri kwa sababu maswali yao ya kimsingi yameshajibiwa kwa kina na mfumo huo.

HITIMISHO

Kwa Nini Wakanamungu Wengi Hutoka Kwenye Ukristo:

• Takwimu na Utamaduni: Ukristo umetawala nchi za Magharibi kwa muda mrefu, hivyo wengi wanaoasi dini katika jamii hizo hutokea kwenye Asili hiyo.
• Mkanganyiko wa Kiakili: Tafsiri ya maandiko neno kwa neno mara nyingi hugongana na sayansi ya kisasa. Muumini anapogundua mgongano huo, imani yake yote huporomoka.
• Kiwewe cha Kusalitiwa: Hisia za kudanganywa na viongozi wa kiroho huzalisha hasira, na kuwasukuma waliokuwa waumini kupinga dini kwa nguvu zote (Evangelical Atheists) ili kujiponya kisaikolojia.
• Changamoto ya Uovu: Theolojia ya kimapokeo inashindwa kutoa majibu ya kuridhisha ya kifalsafa kuhusu kwa nini Mungu mwema na mwenye uwezo wote anaruhusu mateso duniani.

Kwa Nini Uislamu Ni Imara Dhidi ya Upagani na Ukanamungu:

• Dhana ya Tawhid: Kumpwekesha Mungu na kumweka nje ya mipaka ya kimaada kunavunja hoja zote za wakanamungu wanaokosoa miungu yenye sifa za kibinadamu au udhaifu.
• Utatuzi wa Uovu (Ibtila): Uislamu unaweka wazi tangu mwanzo kuwa dunia ni uwanja wa mtihani, si paradiso. Hili linatoa jibu la kimantiki linalokinga waumini dhidi ya mshtuko wanapokumbana na mateso.
• Kuoanisha Akili na Ufunuo: Uislamu unahimiza matumizi ya akili na sayansi kama njia ya kumtambua Muumba, hivyo kuondoa mgongano wa kihistoria kati ya dini na uvumbuzi wa kisayansi.
• Mfumo Kamili (Deen): Uhifadhi wa asili wa Qur’an na muundo wa Uislamu kama mfumo unaoongoza maisha yote (sheria, uchumi, jamii) unajenga ngome ya kijamii na kisaikolojia ambayo ni ngumu sana kutikiswa na itikadi ngeni.